Reguła dla pustelni

1Ci bracia, którzy pragną wieść życie zakonne w pustelniach, niech będą we trzech, a najwyżej we czterech. Dwaj z nich niech będą matkami i niech mają dwóch synów lub przynajmniej jednego. 2Ci dwaj, którzy są matkami, niech wiodą życie Marty, a dwaj synowie niech wiodą życie Marii (por. Łk 10, 38-42) i niech mają wspólne miejsce zamknięte, w którym każdy miałby swoją celę, modliłby się w niej i sypiał. 3I niech odmawiają zawsze kompletę z dnia zaraz po zachodzie słońca; i niech starają się zachowywać milczenie. I niech odmawiają swoje Godziny, i wstają na jutrznię. I niech szukają najpierw królestwa Bożego i sprawiedliwości Jego (por. Mt 6, 33; Łk 12, 31). 4I w porze stosownej odmówią prymę, a po tercji przerwą milczenie i mogą rozmawiać, i iść do swoich matek. 5I – jeśli zechcą – wolno im poprosić je dla miłości Pana Boga o jałmużnę, jak pokorni, ubodzy ludzie. 6I potem odmówią sekstę i nonę, i nieszpory o stosownej porze. 7I do miejsca zamkniętego, w którym sami mieszkają, niech nie pozwalają nikomu wchodzić i niech w nim nie jedzą. 8Ci bracia, którzy są matkami, niech się starają trzymać z dala od ludzi i przez posłuszeństwo dla swego ministra niech strzegą swych synów przed ludźmi, aby nikt nie mógł z nimi rozmawiać. 9Ci zaś synowie niech z nikim nie rozmawiają z wyjątkiem swych matek i ministra, i kustosza swego, jeśli ten z błogosławieństwem Bożym zechce ich odwiedzić. 10Synowie zaś niech przyjmą niekiedy obowiązek matek według kolejności, jaką ustalą między sobą. To wszystko, co wyżej zostało powiedziane, niech [bracia] starają się zachowywać sumiennie i gorliwie.
 
 
___________
 
 

Komentarz

Samotność wywierała swój urok na braci już od samych początków pod wpływem przykładu św. Franciszka. Ci bracia, którzy po okresie pracy wśród trędowatych lub przy innych zajęciach tęsknili za ciszą i kontemplacją, korzystali z tej możliwości, aby odrodzić się duchowo. 

Dzisiaj pustelnie Carceri na zboczu góry Subasio lub w Greccio wywołują w zwiedzających wrażenie wielkiej surowości, a jednak są już one konwentami i nawet trudno je porównywać z pustelniami z pierwszego okresu istnienia zakonu. 

O życiu w pustelni jest wzmianka w liście św. Franciszka do ministra. 

Nazwę nadano dokumentowi na podstawie jego treści, ponieważ zamieszczone tu zalecenia stanowią rodzaj reguły dla pustelniczej formy życia pierwszych braci. Jednak w większości przekładów na języki nowożytne brak tego określenia w tytule. 

Charakter prawny pisma (zbiór wskazań, przepisów) wywołał pytanie, w jakim stosunku pozostaje ono do obu reguł – niezatwierdzonej i zatwierdzonej. Sabatier[1] wysuwał przypuszczenie, że wskazówki dla braci w pustelniach mogą być fragmentem reguły ułożonej w 1917 r., ale jaki tekst miał na myśli, do dziś nie wyjaśniono. Goetz[2] rozważał dwie możliwości: pismo jest albo fragmentem prac przygotowawczych do zredagowania Reguły, albo jej uzupełnieniem. Za tym ostatnim rozwiązaniem opowiada się Esser twierdząc, że w związku z rozwojem w zakonie życia kontemplacyjnego w pustelniach – obok wędrownego kaznodziejstwa – potrzebna była pewna “forma vivendi”[3]. Franciszek dał ją braciom podobnie jak św. Klarze. Ponieważ jednak przepisy te regulowały jedynie porządek życia w pustelniach, należy przyjąć, że braci tam żyjących obowiązywała Reguła, jak wszystkich innych, a dodatkowo jeszcze ten mały regulamin.

Pismo jest dość dobrze poświadczone, zachowało się w dwudziestu czterech kodeksach rękopiśmiennych łacińskich z okresu od XIII do XVI w. W części kodeksów występuje jako ostatnia pozycja w zbiorze Admonitiones. Wobec tego powstał nowy problem: zależności od Napomnień. Rozwiązano ten problem na korzyść odrębności Reguły dla pustelni. Wzięto pod uwagę fakt, że w większości kodeksów występuje ona oddzielnie. Trudno też dopatrzyć się związków treściowych – Napomnienia zawierają ogólne zachęty, obietnice, błogosławieństwa, dające przede wszystkim pojęcie o duchowości franciszkańskiej, Reguła jest krótkim zbiorem przepisów odnoszących się do organizacji życia we wspólnocie małej pustelni. Pod względem stylu także odbiega od Napomnień, raczej można się dopatrzyć się w niej pokrewieństwa ze stylem Testamentu, Listu do ministra, Listu do brata Leona. Esser uważa, że zupełnie przypadkowo Reguła znalazła się w niektórych kodeksach łącznie z Napomnieniami.

Czas powstania Reguły dla pustelni wyznacza Esser na lata 1217/18-1221[4]. Dla dolnej granicy czasowej znajdujemy w treści jeden wyraźny wskaźnik, mianowicie jest mowa o ewentualnym przybyciu ministra, a urząd ten wprowadzono w 1217 r.

________________________________________
Reguła dla pustelni w całości pism Franciszka ma duża wartość – jest cenna dla historii zakonu, bo daje obraz życia pierwszych braci nawet w szczegółach.

[1] P. Sabatier, Vie de S. François d’Assise, Paris 1894, s. 125.
[2] W. Goetz, Die Quellen zur Geschichte des hl. Franz von Assisi, Gotha 1904, s. 45.
[3] K. Esser, Die Opuscula des hl. Franziskus von Assisi. Neue textkritische Edition, Editiones Collegii S. Bonaventurae Ad Claras Aquas, Grottaferrata (Romae) 1976, s. 411.
[4]Tamże, s. 410-411.